|
|
 |
 |
|
|
१२ शान्तिपर्व.jpg)
॥ श्रीः ॥
12.130. अध्यायः 130
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिंप्रति राज्ञा ब्रह्मस्ववर्जं आपदि प्रजापीडनेनापि कोशवृद्धेरवश्यं कर्तव्यत्वोक्तिः॥ 1॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text
युधिष्ठिर उवाच। 12-130-0x(5709)(69902)
त्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः।
-- संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत॥ 12-130-1(69903)
--मात्यसहायस्य श्रुतमन्त्रस्य सर्वतः।
ज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिमन्यामपश्यतः॥ 12-130-2(69904)
परचक्राभियातस्य परराष्ट्राणि मृद्गतः।
विग्रहे वर्तमानस्य दुर्बलस्य बलीयसा॥ 12-130-3(69905)
असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः।
अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाऽप्यतिपीडनात्। 12-130-4(69906)
जीवितं त्वर्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत्॥ 12-130-5(69907)
भीष्म उवाच।
गुह्यां मा धर्ममप्राक्षीरतीव भरतर्षभ। 12-130-6x(5710)
प्रवक्तुं नोत्सहे पृष्टो धर्ममेतं युधिष्ठिर॥
धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्वुद्धेश्च भरतर्षभ।
श्रुत्वौपम्यं सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित्॥ 12-130-6(69908)
कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्ये न वा पुनः।
तादृशोऽयमनुप्रश्नस्तद्ध्यायस्व स्वया धिया॥ 12-130-7(69909)
उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत।
नाहमेतादृशे धर्मे बुभूषे धर्मकारणात्॥ 12-130-8(69910)
दुःखादान इह ह्येष स्यात्तु पश्चात्क्षमो मम।
अभिगम्य मतीनां हि सर्वासामेव निश्चयम्॥ 12-130-9(69911)
यथायथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते।
तथातथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते॥ 12-130-10(69912)
अविज्ञानादयोगो हि पुरुषस्योपजायते।
विज्ञानादपि योगश्च योगो भूतिकरः परः॥ 12-130-11(69913)
अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु।
राज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः॥ 12-130-12(69914)
कोशं संजनयेद्राजा नित्यमेभ्यो यथाबलम्।
कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मोऽत्र सांप्रतम्॥ 12-130-13(69915)
उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैराचरितं जनैः।
अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वल्पश्च भारत॥ 12-130-14(69916)
प्रकार्यं प्रोच्यते धर्मो वृत्तिर्धर्मे गरीयसी।
धर्मं प्राप्य यथान्यायं न बलीयान्निषीदति॥ 12-130-15(69917)
यस्माद्धर्मस्योपचितिरेकान्तेन न विद्यते।
तस्मादापद्यधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः॥ 12-130-16(69918)
अधर्मो जायते तस्मिन्निति वै कवयो विदुः।
अनन्तरं क्षत्रियस्य तत्र किं विचिकित्स्यते॥ 12-130-17(69919)
यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा।
तत्कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत्॥ 12-130-18(69920)
सर्वात्मनैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः।
सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः॥ 12-130-19(69921)
तत्र धर्मविदस्तात निश्चयो धर्मनैपुणैः।
उद्यमं जीवनं क्षात्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः॥ 12-130-20(69922)
क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति।
अन्यत्र तापसस्वाच्च श्रोत्रियस्वाच्च भारत॥ 12-130-21(69923)
यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत्।
अभोज्यमपि चाश्नीयात्तत्रेदं नात्र संशयः॥ 12-130-22(69924)
पीडितस्य किमद्वारमुत्पथेनार्दितस्य च।
अद्वारतः प्रद्रवति यथा भवति पीडितः॥ 12-130-23(69925)
तस्य कोशबलग्लान्यां सर्वलोकपराभवः।
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका॥ 12-130-24(69926)
स्वधर्मानन्तरावृत्तिर्याऽन्यामनुपजीवतः।
जहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम्॥ 12-130-25(69927)
आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम्।
अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये॥ 12-130-26(69928)
क्षत्रिये संशयः कस्मादित्येत्निश्चितं सदा।
आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन॥ 12-130-27(69929)
आर्तानां रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः।
तस्मात्संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना॥ 12-130-28(69930)
अन्यत्रापि विहिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित्।
अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः॥ 12-130-29(69931)
न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम्।
विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सता॥ 12-130-30(69932)
परस्पराभिहरणं राज्ञा राष्ट्रेण चापदि।
नित्यमेव हि कर्तव्यमेष धर्मः सनातनः॥ 12-130-31(69933)
राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौधैः परिरक्षति।
राष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत्॥ 12-130-32(69934)
कोशं दण़्डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम्।
न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगतः क्षुधा॥ 12-130-33(69935)
बीजं भक्तेन संपाद्यमिति धर्मविदो विदुः।
अत्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम्॥ 12-130-34(69936)
धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रं यस्यावसीदति।
अवृत्त्यान्यमनुष्योऽपि यो वैदेशिक इत्यपि॥ 12-130-35(69937)
राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम्।
तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः॥ 12-130-36(69938)
नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम्।
तदर्थं पीडयित्वा च न दोषं प्राप्नुमर्हति॥ 12-130-37(69939)
अकार्यमपि कार्यार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु।
एतस्मिन्कारणे राजा न दोषं प्राप्नुमर्हति॥ 12-130-38(69940)
अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम्।
अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत्सर्वं ह्यर्थकारणम्।
एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम्॥ 12-130-39(69941)
यज्ञार्थमन्यद्भवति यज्ञोऽन्यार्थस्तथाः परः।
यज्ञस्वार्थार्थमेवान्यत्तत्सर्वं यज्ञसाधकम्॥ 12-130-40(69942)
उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम्॥ 12-130-41(69943)
यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिः।
द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि॥ 12-130-42(69944)
ते चापि निपतन्तोऽन्यान्निघ्नन्त्यपि वनस्पतीन्।
एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः।
तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप॥ 12-130-43(69945)
धनेन जयते लोकमिमं चामुं च भारत।
सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा॥ 12-130-44(69946)
सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम्।
न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत॥ 12-130-45(69947)
नोभौ सभवतो राजन्कथंचिदपि भारत।
न ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित्॥ 12-130-46(69948)
यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचन।
ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्येवं मन्यते जनः॥ 12-130-47(69949)
न च राज्ञः समो धर्मः कश्चिदस्ति कथंचन।
धर्मः संशब्दितो राज्ञामापदर्थस्ततोऽन्यथा॥ 12-130-48(69950)
ज्ञानेन कर्मणा चान्ये तपन्त्यन्ये तपस्विनः।
बुद्ध्या दाक्ष्येण चैवान्ये चिन्वन्ति धनसंचयान्॥ 12-130-49(69951)
अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्भवेत्।
सर्वं बलवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान्॥ 12-130-50(69952)
कोशो धर्मश्च कामश्च परलोकस्तथा ह्ययम्।
तं धर्मेण विलिप्सेत नाधर्मेण कदाचन॥ ॥ 12-130-51(69953)
इति श्रीमन्महाभारते शतसाहस्त्रिकायां संहितायां वैयासिक्यां शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥ 130॥ समाप्तं च राजधर्मपर्व ॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes
12-130-2 सर्वतः सर्वैः॥ 12-130-3 परस्य चक्रं राष्ट्रं प्रत्यभियातस्य। बलीयसा सार्धम्॥ 12-130-4 असंविहितमसम्यग्रक्षितं राष्ट्रं येन तस्य। अतिपीडनात् परकीयामात्यादीनां भेदोऽप्यप्राप्यः॥ 12-130-5 मा मामप्राक्षीः पृष्टवानसि। गुह्यं धर्मज मा प्राक्षीरतीव भरतर्षभ। अपृष्टो नोत्संहे वक्तुं धर्ममेतं युधिष्ठिरेति झ. पाठः॥ 12-130-6 वचनाच्छास्त्रात्॥ 12-130-8 यात्रार्थं राज्ञां व्यवहारनिर्वाहार्थम्। बुभूषे प्राप्तुमिच्छामि॥ 12-130-9 एष उपायो दुःखादानः अजानां दुःखेनाऽऽदीयतेङ्गीक्रियते॥ 12-130-11 अयोग उपायाभावः॥ 12-130-13 अनुगृह्णीयात् प्राक्कर्षिताः प्रजा इति शेषः॥ 12-130-14 उपायधर्ममुपधर्मम्। अमुख्यधर्ममितियावत्॥ 12-130-17 अनन्तरं आपन्निवृत्त्युत्तरं तत्र पूर्वोक्ताधर्मे किं विचिकित्स्यते प्रायश्चित्तादिकं कराग्रहणादिकं च विधीयते दोषपरिहारार्थमित्यर्थः॥ 12-130-19 धर्मस्येति कर्मणिषष्ठी। परस्य धर्मं नोज्जिही र्षेत्राप्यात्मनो धर्ममुज्जिहीर्षेदपि तु आत्मान मेव उज्जिहीर्षेत्। स्वपरधर्मलोपेऽप्यात्मानमेवोद्धर्तुमिच्छेदित्यर्थः॥ 12-130-30 शङ्खेललाटास्थ्नि छिखितां वृत्तिम्। दिष्टमात्रालम्बिना राज्ञ जीवितं न शक्यम्॥ 12-130-33 अन्तरं दूरतः॥ 12-130-34 बीजभक्तेन संपादितं चेदग्रे भक्तदौर्वल्यं यथाभवति एवमत्यधे राजा प्रजाभिर्न रक्षितो नश्यति। नष्टे च तस्मिन्सर्वाः प्रजा अपि नश्यन्तीत्यर्थः। एतत्पूर्वार्धोक्तं दर्शनं शास्त्रम्॥ 12-130-35 अवृत्त्या जीविकाया अभावेन यस्य राष्ट्रं अवसीदति यो वा अमनुष्यः यो वा वैदेशिको देशान्तरोपजीवी तस्य राज्ञो जीवीतं धिक्॥ 12-130-36 राज्ञो मूलं कोशो बलं च। कोशो बलस्य मूल तद्बलं धर्माणां मूलम्। अतः सर्वस्य मूलभूतं कोशं वर्धयेत्॥ 12-130-39 अन्यत् आपदि प्रजापीडनमप्यर्थार्थं भवति। अ अपीडनं विपरीतं अनर्थार्थं भवति। यदप्यन्यत् अनर्थार्थं अर्थाभावार्थं कुञ्जरपालादि भवति तदेवेहार्थस्य कारणं उत्पादकं भवति॥ 12-130-40 यथा पश्वादिकं यज्ञार्थं यज्ञश्च चित्तसंस्कारार्थः। पश्वादिकं यज्ञः संस्कारश्चेति त्रयं अर्थार्थं मोक्षार्थं भवति। एवं दण़्डः कोशार्थं कोशो बलार्थं बलं शत्रुपराभवार्थम्। कोशो बलं जयश्चेति त्रयं राष्ट्रपुष्ट्यर्थमिति भावः॥ 12-130-42 सामन्ताः प्रतिपक्षभूताः॥ 12-130-44 यथा नास्त्यधनस्तथेति जीवन्मृतत्वमधनस्योक्तम्॥ 12-130-45 कार्याकार्येषु विहितनिषिद्धेषु आपदि प्रजापीडनं विहितं तदेवानापदि निषिद्धं। तथाभूतेष्वर्थेषु तुल्यदोषो न स्याद्देशकालानुसारेण कार्यमप्यकार्यं भवत्यकार्यमपि कार्यं भवति तत्र विपरीतं न प्रतिपद्येतेति भावः॥ 12-130-46 उभौ धनसंग्रहत्यागावेकस्मिन्पुरुषे न संभवतः॥ 12-130-47 अन्येषु त्यागार्थसंभवमाह यदिदमिति॥ 12-130-48 न च राज्यसमो धर्म इति झ. पाठः। अनापद्येव राज्ञो बहुकरादानं पापमूलमापदि तु न तत्तथा भवतीत्यर्थः॥


|
 100000 shlokas.jpg)
|
|
"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India. |
| |
| |
|
|
| |
|
|
| |
|
|